هفته نامه سلامت :
شير مادر و ديگر هيچ
دكتر رضا كياسالار
شير دادن رابطه عاطفي ميان مادر و فرزند ايجاد مي كند كه توليدكنندگان شير خشك هرگز نمي‌توانند آنها را شبيه سازي كنند
دور و بر <شير مادر> تا دلتان بخواهد شايعه و خرافات و باورهاي نادرست چرخ مي‌زند. مادران كم‌تجربه و جوان در روزهاي اول پس از زايمان، در محاصره انواع و اقسام توصيه‌هاي زنانه‌اي قرار مي‌گيرند كه اگرچه همه از سر دلسوزي عنوان مي‌شوند، اما كمتر به واقعيت نزديك هستند. اميد است پرسش‌هاي شما نيز در بين اين 18 پرسش قرار گرفته باشد تا پاسخ آنها كمي از ترديدهاي‌شما بكاهد.

)1 كودكم ضعيف و كم بنيه است زيرا شير من براي تغذيه او كافي نيست.‌
داريد اشتباه مي‌كنيد. اكثر زنان بيش از ميزان لازم شير توليد مي‌كنند. در واقع بيشتر زنان با مازاد توليد شير مواجه‌اند. اينكه وزن كودك شما آن طور كه بايد زياد نمي‌شود به خاطر كمبود شير نيست. به احتمال بسيار زياد كودكِ خود را به شكل مطلوب و موثر زير سينه نگرفته‌ايد. در نتيجه او نمي‌تواند با صرف حداقل انرژي، شير لازم را مك بزند. اگر اين اولين تجربه شيردهي‌تان به حساب مي‌آيد، بد نيست تحت آموزش يك كارشناس يا باتجربه‌هاي فاميل قرار بگيريد. زير سينه گرفتن شيرخوار راه و رسم خاص خودش را دارد. مادراني كه فوت و فن كار را هنوز نياموخته‌اند معمولا مي‌نالند كه: <دو ساعت به كودكم شير دادم، ولي او هنوز گرسنه است.> خب، معلوم است كه هنوز گرسنه است! او طي اين دو ساعت به اندازه دو دقيقه هم نتوانسته است شير بخورد!‌

)2 من مي‌ترسم! شير دادن درد دارد.‌
نترسيد! البته افزايش حساسيت پستان‌ها در روزهاي اول طبيعي است اما بعد از سه، چهار روز اين حالت نيز رفع مي‌شود و ديگر هنگام شيردهي هيچ احساس ناخوشايندي نخواهيد داشت. اگر درد شديدي در سينه‌هاي‌تان به‌وجود آمده به اين معني است كه نوزاد به نحو نامطلوبي به سينه گرفته شده است. اگر درد نوك سينه بعد از سه چهار روز به قوت خود باقي باشد، نياز به بررسي جدي دارد. به خاطر داشته باشيد كه كم كردن مدت يا دفعات شيردهي در بهبود اين نوع درد و سوزش تاثيري نخواهد داشت.‌

)3 مادر شوهرم مي‌گويد بايد نوزاد را هر 20 دقيقه يكبار از اين سينه به آن سينه كنم.‌

با وجود احترام زيادي كه براي مادر شوهرتان قائليم بايد عرض كنيم كه فرمايش ايشان درست نيست. شما بايد قبل از هر چيز تفاوت <زير سينه گرفتن> و <شير دادن> را درك كنيد. اگر شيرخوار واقعا 15 تا 20 دقيقه از يك سينه شير خورده باشد، ديگر نيازي به سينه مقابل ندارد. ولي اگر يكي دو دقيقه شير بخورد و دقايق بعدي را زير سينه مادر بازي كند يا به خواب برود، طبيعي است كه ديگر نمي‌توان آن 20 دقيقه فرضي را مبناي محاسبه قرار داد؛ در واقع او فقط زير سينه گرفته شده است و به ميزان لازم شير نخورده است. اگر احساس كرديد كه كودك شير را مك نمي‌زند، سعي كنيد وضعيت قرار گرفتن نوزاد را تصحيح كرده، با ماساژدادن و فشردن سينه، كار او را آسان‌تر كنيد. راستي اگر از كسي شنيديد كه <كودك در همان 10 دقيقه نخست، 90 درصد شيرش را مي خورد>، باور نكنيد، باشد؟‌
)4 هنگامي كه هوا گرم است، بايد علاوه بر شير كمي هم آب به كودكم بدهم.‌
اين حرف نيز صحت ندارد. همان شيري كه به كودك دلبند خود مي‌دهيد، تمام آب و مايع مورد نيازش را يكجا فراهم مي‌آورد.‌
)5 پيش از شيردادن، بايد نوك سينه خود را بشويم.‌

ابدا نيازي به اين كار نيست. كودكي كه از شير مادر تغذيه مي‌شود، در برابر عوامل عفوني بسياري ايمني كسب مي‌كند. شستشوي هر باره نوك سينه، نه تنها كارتان را بي‌جهت دشوار مي‌كند، بلكه ممكن است باعث شسته شدن و پاك گشتن ترشحات ايمني‌زاي اطراف نوك سينه هم بشود.‌
‌)6 شير من آهن لازم براي رشد طفلم را ندارد. به او قطره آهن بدهم؟
شير شما آهن كافي براي رفع نياز فرزندتان را در خود دارد. اگر نوزادتان نارس نباشد، آهن موجود در شير شما در 6 ماه اول زندگي براي او كافي خواهد بود. از 6 ماهگي نيز پزشك حتما دستورات لازم را در اين خصوص به شما خواهد داد.‌
‌)7 شيردادن براي ما مادران خيلي دست و پا گير است.
اصلا اين طور نيست. فكرش را بكنيد اگر قرار بود از شير خشك استفاده كنيد، چه بلايي سرتان مي‌آمد. بايد هر جا مي‌رفتيد شيشه شير و قوطي شير خشك را دنبال خود راه مي‌انداختيد. دردسر آب جوش درست كردن و كسب اطمينان از تميزي ظروف مربوطه را كه ديگر نگو و نپرس.‌

)8 خواهرم مي‌گويد شير خشك‌هاي جديد تقريبا همه خواص شير مادر را دارند.‌

خواهرتان اشتباه مي‌كند. اين ادعايي است كه از همان بدو پيدايش شير خشك هميشه مطرح بوده است. به خاطر داشته باشيد كه شير خشك اگر چه بسياري از كاستي‌هاي خود را برطرف كرده، اما هنوز هم فاقد پادتن، سلول‌هاي زنده، آنزيم و هورمون‌هايي است كه در شير مادر وجود دارد. به علاوه، ميزان آلومينيوم، منگنز، كادميوم و آهن شير خشك خيلي بيشتر از سطح مورد نياز و موجود در شير مادر است. پروتئين شير خشك نيز بيشتر از شير مادر است و ساختار پروتئين و چربي آن نيز با انواع موجود در شير مادر تفاوت دارد. شير خشك ساختاري ثابت دارد اما شير مادر از روز اول و به تدريج دچار تغييرات جزيي‌اي مي‌شود تا با نيازهاي شيرخوار تطابق بيشتري پيدا كند. ديگر اينكه، شير دادن، رابطه عاطفي ميان مادر و فرزند ايجاد مي كند كه توليدكنندگان شير خشك هرگز نمي‌توانند آنها را شبيه سازي كنند، مي‌توانند؟

)9 اگر بدنم عفونت داشته باشد، نبايد به كودك خود شير بدهم.
اين را ديگر از چه كسي شنيده‌ايد؟ اگر چند مورد استثناي كوچك را كنار بگذاريد، بايد گفت كه اين ادعا هم صحت ندارد. بد نيست بدانيد هنگامي كه علايم عفونت (مثلا تب، سرفه، استفراغ، اسهال، بثورات و غيره) در شما ظاهر مي‌شود، ديگر عفونت به كودك شما هم منتقل شده است،چرا كه عامل عفوني از چند روز قبل از پيدايش علايم، به بدن شما وارد شده است. براي اينكه كودك شما بتواند در برابر اين عفونت مقاومت كند بهتر است شيردهي ادامه پيدا كند. با اين كار حتي اگر كودك دچار عفونت نيز شود، بيماري او قطعا شدت كمتري خواهد داشت. حتي عفونت‌هايي كه سينه‌هاي مادر را درگير مي‌كند منعي براي شيردهي تلقي نمي‌شود. حتي، اصرار بر شيردهي از سينه مبتلا مي‌تواند در بهبودي آن نيز تاثير داشته باشد.‌

)10 كودكم اسهال و استفراغ شده است؛ چطور است چند روزي به او شير ندهم؟
مبادا چنين كاري بكنيد! شير مادر بهترين دارو براي عفونت‌هاي گوارشي كودك است. شير شما تنها مايعي است كه كودك مبتلا به اسهال و استفراغ به آن نياز دارد. البته در شرايط خاص و بحراني كه كودك آب زيادي از دست داده باشد، پزشك مي‌تواند انواع مايعات خوراكي يا تزريقي را براي كودك‌ شما تجويز كند. ‌

)11 من دارم دارو مي‌خورم؛ پس نمي‌توانم به كودك خود شير بدهم.
بايد با پزشك خود و پزشك كودك‌ شما در اين رابطه مشورت كنيد. به استثناي چند داروي خاص كه براي مادر منع شيردهي ايجاد مي‌كند، در رابطه با 90 درصد داروهاي رايج اين ادعا صادق نيست. تقريبا هر دارويي كه مادر بخورد به ميزان بسيار كمي وارد بدن كودك نيز مي‌شود. اما بايد دانست كه اين ميزان، آن‌قدر اندك است كه هيچ گرفتاري‌اي براي شيرخوار ايجاد نمي‌كند. اگر دارويي كه مصرف مي‌كنيد منع شيردهي دارد، در رابطه با آن از پزشك خود راهنمايي بخواهيد. شايد او بتواند داروي مشابه‌اي را پيشنهاد كند كه براي كودك نيز خطرساز نباشد.

‌)12 من نمي‌توانم مثل سابق غذا بخورم. ديگر بايد نسبت به آنچه مي‌خورم ،حساس باشم.
اين حرف درست نيست. البته مادران شيرده بايد برنامه غذايي متناسبي داشته باشند اما نيازي نيست كه حتما غذاي خاصي را بخورند يا الزاما از غذاي خاصي پرهيز كنند. شايد اين توصيه نادرست را شما هم شنيده باشيد كه <مادران شيرده بايد حتما هر روز شير بخورند تا شير كافي داشته باشند.> شير به خودي خود چيز خوبي است اما اين توصيه مبناي علمي ندارد. حتي نيازي نيست كه مادران از غذاهاي پرادويه يا از چيزهايي مثل سير، كلم و غيره پرهيز كنند. كافي است برنامه غذايي‌ شما عادي و بهداشتي باشد. البته در موارد نادري ممكن است آنچه شما مي‌خورد بر شيرخوارتان نيز تاثير بگذارد و موجب نفخ و كوليك او شود.‌

)13 مادرم مي‌گويد بايد بيشتر از پيش غذا و به خصوص مايعات بخورم تا شير كافي داشته باشم.
حتي مادراني كه برنامه‌هاي غذايي كم كالري دارند، به اندازه‌اي كه كودك‌شان نياز دارد، شير توليد مي‌كنند. بعضي از مادران مي‌ترسند كه اگر چند روزي كمتر غذا بخورند، كودكشان نيز از نظر غذايي در مضيقه قرار گيرد. باور كنيد اصلا اين طور نيست. چنين تغييرات گذرايي تاثيري بر تغذيه شيرخوار ندارد. ملاك نوشيدن مايعات نيز همان ميزان تشنگي شماست، نه بيشتر و نه كمتر. در حقيقت بدن با ايجاد حالت تشنگي شما را مطلع مي‌سازد كه به مايع بيشتري نياز دارد. پس ختم كلام اينكه در دوران شيردهي نه نيازي به افزايش كالري روزانه داريد و نه نيازي به پيروي از برنامه غذايي خاص. بي‌جهت شيردهي را براي خودتان سخت نكنيد. كافي است از اشتهاي معمول خود پيروي كنيد.‌

)14 حالا كه نمي‌توانم اين سيگار لعنتي را كنار بگذارم، پس بهتر است كه به كودك خود شير ندهم.
صد البته بهتر است كه همه آدم‌ها سيگار را كنار بگذرانند بخصوص آنهايي كه در مقام مادر، مسئوليت خطير تربيت و پرورش فرزند را به عهده دارند. اما اگر نمي‌توانيد و يا نمي‌خواهيد آن را ترك كنيد،‌ شيردهي را نيز كنار نگذاريد. اگر قرار است كه هم سيگارتان را بكشيد و هم به كودك شيرخشك بدهيد، حداقل بگذاريد كودك فقط از يك نظر متحمل آسيب شود. پس شيردهي را فراموش نكنيد هر چند كه سيگار هم مي‌كشيد.‌

)15 نوك سينه‌ام علاوه بر درد، تازگي‌ها خونريزي هم پيدا كرده است. فعلا بايد شيردهي را كنار بگذارم.
براي چه مي‌خواهيد شير كودك را قطع كنيد؟ اگر نوك سينه‌تان خونريزي دارد، باز هم به شيردهي ادامه دهيد. هر چند كه ممكن است به خاطر خون، كودك كمي از شير را تف كند و پس بزند و حتي ممكن است در مدفوعش نيز خون ديده شود، اما لزومي ندارد او را از نعمت شير خود محروم كنيد.‌

)16 من بر روي سينه‌هايم عمل جراحي زيبايي (بزرگ كردن/ كوچك كردن) انجام داده‌ام. خب، طبيعي است كه بهتر است به كودكم شير ندهم.
كجايش طبيعي است؟ چه سينه خود را (با استفاده از سيليكون) بزرگ كرده باشيد و چه كوچك، مي‌توانيد و بايد به كودك خود شير دهيد. اين نوع اعمال جراحي منعي براي شيردهي به حساب نمي‌آيند. تا كنون نيز هيچ گزارشي مبني بر آسيب رساني سيليكون به شيرخوار منتشر نشده است.‌

)17 شيردهي هيچ نقشي در جلوگيري از بارداري ندارد.
اين طور كه مي‌گويند نيست. شيردهي اگر به شكل مستمر و بي‌وقفه ادامه داشته باشد، در 6 ماه اول بعد از زايمان مي‌تواند نقش جلوگيري از بارداري را نيز ايفا كند. اما واقعيت اين است كه تاثير آن بعد از 6 ماه شديدا كاهش مي‌يابد. بهتر است در 6 ماه اول بعد از زايمان از قرص‌هاي جلوگيري استفاده نكنيد تا ميزان توليد و ترشح شير دچار وقفه و كاهش نشود. اگر به هر دليلي مي‌خواهيد اين كار را بكنيد، حتما با پزشك خود مشورت كنيد تا نوع خاصي از اين قرص‌ها را برايتان تجويز كنيد كه كمترين تاثير را بر روي توليد و ترشح شيرتان داشته باشد.‌

)18 همسايه‌مان مي‌گفت :<زناني كه سينه‌هاي بزرگتري دارند نسبت به كساني كه سينه‌هاي كوچكتري دارند، شير بيشتري توليد مي‌كنند.> آيا اين حرف صحت دارد؟
مطمئن باشيد اين حرف هيچ پايه‌ و اساسي ندارد. همسايه‌تان اصولا بايد آدم شوخي باشد كه چنين حرفي را مطرح كرده است.