ايران :ميركمال ميرنصيرى
بازهم يك سؤال تكرارى ! بازهم كشمكش بين دو ديدگاه «انتظامى» و «اجتماعى» ! بازهم ..... اين چند جمله شايد اولين «خودگويى» كسى باشد كه با سؤال «معتاد مجرم است يا بيمار؟» روبرو مى شود! اهميت موضوع يا تنوع نگرش ها يكى از اصلى ترين دلايل تكرار اين پرسش هميشگى است. آمار روبه رشد مبتلايان به مصرف مواد مخدر و نيز كاهش سن گروندگان به اين افيون خانمانسوز و هم تبعات گسترده ناشى از آن در زندگى فردى و اجتماعى، پرداختنى اگر چه مكرر را به اين مقوله ضرورى مى نمايد. اما آنچه در «جرم» يا «بيمارى» بودن اعتياد حائزاهميت است نگاه «فرانگر» و «عمق نگر» است و نيز پرهيز از تئورى نادرست «صفر يا صد» و اجتناب از باورناكارآمد «سياه - سفيد» و «اين يا آن» . اينكه ما دانسته يا ندانسته مسائل پيرامون را بين «همه» يا «هيچ» بدانيم و تمامى علت ها را «مجرد» و «واگرايانه» بررسى نماييم جز بيراهه رفتن و محدود ساختن دانسته هايمان ثمرى ديگر در پى نخواهد داشت .
گويى از كودكى چنين آموخته ايم كه «تفاوت» را «تضاد» بينگاريم و بر مبناى اصلى در منطق مبنى بر «جمع نقيضين محال است» همواره از تفاوت ها دورى گزينيم! همين تفكر در بسيارى موارد باب گفت وگو و تعامل را مى بندد و ما را از داشته ها و اندوخته هاى ارزشمند همديگر محروم مى سازد.
همين آموزش نادرست در كودكى بوده كه با موضوع انشاء «علم بهتر است يا ثروت» به ماالقا كرده است كه اين دو در تقابل با هم بوده و ماناگزير به انتخاب يكى از آن دوييم.
در اغلب نظرات ارائه شده پيرامون «مجرم» بودن يا «بيمار» بودن معتاد نيز همين نگرش «اين يا آن» به چشم مى خورد. گويى ناچاريم كه بين اين دو پيامد يكى را انتخاب كنيم و نتيجه اينگونه بينش بيشتر از آنى كه به «اثبات» يكى بينجامد به «تكفير» آن ديگرى محدود مى شود.
خصلت نگاه «سياه يا سفيد» جز اين نيست ! «بكش تا زنده بمانى» ، «تكفير كن تا اثبات شوى» ، «يك طرف خط باش، انتخاب كن اين طرف يا آن طرف» و ...
به همين علت است كه مى بينيم عده اى معترض اند كه معتاد مجرم نيست و بايد بيمارش بدانيم و گروهى بر اين باورند كه معتاد يك مجرم است و قابل تأديب .
در اين كه معتاد بيمار است شكى نيست چرا كه نيازمند «درمان» است و مى بايست تحت مراقبت هايى خاص به سلامت از بين رفته اش دست يازد. نيازمند پزشك و دارو و پرستارى است و چنانچه «درمان» نپذيرد افول و نابودى و مرگ در انتظار اوست.
اما در مجرم بودن معتاد نيز نبايد ترديد داشت چرا كه دانسته به اقدامى ممنوعه مبادرت ورزيده و مخل سلامت جامعه است . يك معتاد علاوه بر اضمحلال خود و خانواده اش ، يك «مين متحرك» در جامعه است! جوانان و نوجوانانى كه در دام معتادين دلال گرفتار آمده اند كم نيستند . ريشه بسيارى از آسيب هاى اجتماعى زاييده وجود معتاد است ... طلاق، فقر، كودكان فرارى ، زنان خيابانى ، جنايت ها و سرقت ها و بسيارى آسيبهاى ديگر اجتماعى هستند كه سنگ زيرين بنايشان اعتياد است . اگر معتاد را به صرف شرايط منجر به اعتيادش ـ شعارگونه ـ تطهيرش كنيم و نابسامانى فرهنگى و اقتصادى او را توجيه جرم محرز او قلمداد نماييم به حتم مى بايست زنان روسپى و غالب سارقين و جانيان بلاشك را نيز بيمار بدانيم و چنان آغوش گرمى برايشان بگشاييم كه قبح عملكرد هوشيارانه شان را از نگاه جامعه بزداييم و به نسل آينده نيز بياموزيم كه با كمترين دشوارى و ناكامى حاصل از آن ، به خيل اين «بيماران قابل حمايت!!!» بپيوندند.
حال آنكه در ميان خيل معتادين افراد مرفه و بى درد و نيز با نهايت تأسف جوانان و نوجوانان بى بار مسؤوليت هم ديده مى شوند . حتى اگر به مسائل ناكامى زاى پيرامون معتاد استناد كنيم جاى اين تذكر خالى است كه آدميانى بسيار در جامعه و در همان شرايط ـ بلكه بدترـ زندگى مى گذرانند و نه تنها به اعتياد روى نمى آورند بلكه با مشقت وليكن با عزت و شرافت با مشكلات و مصايب رودرو مى شوند.
صرف نظر از آنچه گذشت و با اين باور كه معتاد هم «بيمار» و هم «مجرم» به حساب مى آيد نكته اى ظريف ـ اما قابل تأمل خود ـ مى نماياند و آن اينكه معتاد يك «مجرم بيمار» است يا يك «بيمار مجرم» ؟!
ناگفته پيداست كه «تقدم جرم بر بيمارى» ، معتاد را «مجرم بيمار» به شمار مى آورد و نبايستى او را از تخفيفات «بيماران مجرم» بهره مندش ساخت!
دليل بيمارى معتاد، اعتياد اوست و اعتياد در زمان سلامت فرد و تحت اختيار او با اراده و هوشيارى رخ داده است . معتاد مجرمى است كه بايد مجازات و درمان شود و اين اگر چه تلخ اما يك واقعيت است .
زدودن قبح فعل اعتياد به بهانه ترغيب به «خودمعرفى» معتادين، شيوع اين «جرم بيمارى زا» را چنان گسترش خواهد داد كه پيش از درمان يك مبتلا، دهها معتاد به اين جرگه اضافه خواهند شد . اين در اختيار قانونگذار است كه چه تخفيفى را براى «خود معرف» در نظر گيرد، اما ماهيت «جرم» بودن اين «بيمارى» غيرقابل انكار است.
آدمى با اراده ، پشتكار، شريف و محترم است ، در قبال حق طبيعى حيات ، مسؤوليت هايى را هم در برابر ديگران عهده دار است . اضمحلال هر يك نفر ، چرخه بزرگ جامعه را دچار چالش هاى گوناگون فراوانى مى سازد هيچ احدى نمى تواند به تنهايى در برابر «آن بخشى از خود كه متعلق به جامعه» است تصميم گيرى تخريب گرايانه بنمايد .
توسل به جمله هاى شعارگونه ـ اگر چه زيبا و دلنشين ـ و ما را در مدت زمانى نه چندان دور با فروريختن ترس از ارتكاب به اعتياد روبرو خواهد كرد و معتاد را نه شرمسار جامعه كه مدعى و طلبكارش خواهد نمود و جوانان و نوجوانان عزيزمان را به عنوان سرمايه هاى ارزشمند فردا از كفمان خواهد ربود.
على هذا در يك كلام بايد گفت: معتاد هم مجرم است و هم بيمار. اما نه «بيمارى مجرم» كه قطعاً «مجرمى بيمار» است . شايسته مجازات و بايسته درمان. ناديده گرفتن «بيمارى» ، بازماندن از بازيافت نيروى انسانى است و چشم پوشى از «جرم» بودن اعتياد يا كم رنگ كردن آن، ما را در فردايى نزديك با يك «فاجعه» روبرو خواهد ساخت . فاجعه اى بزرگ كه شايد نتوان به سختى نيز از پس تبعات گسترده اش برآمد.